توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٣ - اعتراض ابن حاجب به جمهور

شارح گويد:

مقصود اينست كه لفظ [لو] براى تعليق حصول مضمون جزاء بحصول مضمون شرط بوده كه اين تعليق فرضش در زمان ماضى است با قطع و يقين به انتفاء شرط يعنى مثلا مى‌گوئيم:

اگر چنين مى‌بود چنان مى‌شد و وقتى شرط (چنين مى‌بود) مقطوع الانتفاء در زمان گذشته باشد نتيجه‌اش انتفاء جزاء نيز در همان زمان ماضى است چنانچه مى‌گوئى:

لو جئتنى لاكرمتك (اگر تو نزد من مى‌آمدى اكرامت مى‌كردم).

در اين مثال اكرام مخاطب را معلق به آمدنش نموده‌اى با قطع به اينكه آمدن در زمان گذشته منتفى بوده پس لازمه‌اش اينست كه اكرام نيز منتفى باشد در نتيجه مى‌توان گفت:

كلمه [لو] براى دلالت بر امتناع دوم يعنى جزاء است بخاطر امتناع اول يعنى شرط و بعبارت ديگر:

جزاء بسبب انتفاء شرط منتفى مى‌باشد.

البته آنچه در شرح معنا و دلالت كلمه [لو] تا به اينجا ذكر گرديد از نظر مشهور بين جمهور ادباء است.

اعتراض ابن حاجب به جمهور

ابن حاجب به رأى جمهور و مشهور اعتراض كرده و گفته است:

جزء اول يعنى شرط سبب و جزء دوم يعنى جزاء مسبب است و انتفاء سبب هرگز دلالت نمى‌كند بر انتفاء مسبب زيرا ممكن است براى شيئى‌